Styl romański

Najstarsze zachowane budowle w Wielkopolsce zostały wzniesione z kamieni. Były one związane z powstaniem państwa polskiego oraz przyjęciem przez księcia Mieszka I nowej religii – chrześcijaństwa. W wyniku licznych kontaktów pierwszych Piastów z Cesarstwem Niemieckim inspirowane były sztuką karolińską i ottońską.

Najstarsze zabytki sakralne – baptysteria, zawierające baseny chrzcielne – zostały odkryte w grodzie na Ostrowie Lednickim oraz w Poznaniu. W grodach lub w ich okolicy, w pobliżu siedzib władcy, powstawały także pierwsze kościoły i klasztory. Tysiącletnią metrykę posiadają również palatia – rezydencje pierwszych władców. Niektóre z tych obiektów zostały opuszczone i znane są dzisiaj tylko dzięki odkryciom archeologów, jak na przykład w przypadku Ostrowa Lednickiego, Poznania czy Giecza. Często na tym samym miejscu powstawały kolejne budowle, w których zachowały się najstarsze fragmenty – przedromańskie i romańskie.

Po przyjęciu chrześcijaństwa i powstaniu w 968 r. biskupstwa w Poznaniu wzniesiono tam w końcu X w. pierwszą katedrę. Była to trójnawowa bazylika o długości 49 m i szerokości nawy głównej 8,5 m, zakończona prezbiterium z absydą. Relikty budowli przedromańskiej i romańskiej można oglądać w podziemiach obecnej katedry. Są to fragmenty murów osadzonych na fundamentach z głazów narzutowych, wykonanych z kamieni polnych spajanych zaprawą wapienną, a także część basenu chrzcielnego oraz kamienne grobowce, będące najprawdopodobniej pozostałościami grobów pierwszych polskich władców: Mieszka I i Bolesława Chrobrego. Misa chrzcielna o średnicy ok. 4 m, wykonana z twardej zaprawy wapiennej, powstała zapewne jeszcze przed wzniesieniem pierwszej świątyni. Pierwsza katedra została zniszczona w 1038 r., podczas najazdu księcia Brzetysława I. Odbudowano ją przypuszczalnie pod koniec XI lub na początku XII w. W porównaniu do poprzedniej budowli zmieniono chór i część zachodnią. W niszach po bokach krypty znajdują się bazy filarów, pozostałość po tej drugiej, już romańskiej katedrze.

W Gnieźnie za czasów Mieszka I powstała na podgrodziu przedromańska świątynia, w której – jak napisał Długosz – pochowano księżnę Dobrawę. W tym kościele cesarz Otton III ufundował wspaniały ołtarz ku czci św. Wojciecha. Po 1018 r. rozpoczęto wznoszenie trójnawowej bazyliki, ale w czasie najazdu czeskiego i ten kościół uległ zniszczeniu. Pozostałość odbudowano na okazałą świątynię w stylu romańskim. W podziemiach obecnej katedry odkryto i wyeksponowano znaczne fragmenty wcześniejszych budowli, m.in. absydę ze szczątkami polichromii, fragmenty posadzki z płytek ceramicznych pokrytych kolorową glazurą oraz zachowaną w pierwotnym miejscu płytę nagrobną, z najstarszą w Polsce – pochodzącą z ok. 1008 r. – czterowierszową inskrypcją, informującą o złożeniu tu szczątków trzech braci zakonnych.

W czasach piastowskich w Wielkopolsce powstawały także kościoły służące społecznościom zakonnym. Jednym z najbardziej monumentalnych założeń architektonicznych w Polsce była trójnawowa bazylika pw. św. Jana, zbudowana po połowie XI w. w opactwie Benedyktynów w Mogilnie. Mimo licznych przebudów, pierwotna forma świątyni jest czytelna jeszcze dziś, W czasie prac wykopaliskowych w latach siedemdziesiątych odkryto tu kryptę wschodnią, powtarzającą w podziemiach układ prezbiterium. Krypta zachodnia, usytuowana niegdyś pod wieżą, nakryta jest sklepieniem krzyżowym wspierającym się pośrodku na masywnym filarze. Jest to najstarsze zachowane sklepienie w Polsce.

Romańskiej architekturze towarzyszyły nie mniej wspaniałe rzeźby. Sztuka rzeźbiarska w średniowieczu służyła nie tylko ozdobie budowli, miała także do spełnienia cele informacyjno-dydaktyczne. Ówcześni ludzie na ogół nie umieli czytać ani pisać; rzeźby o bogatej treści ukazywały im więc nie tylko prawdy o Bogu i wierze, ale były także przedstawieniem ówczesnej wiedzy. Rzeźbiarzy, którzy chętnie wyrażali swe idee za pomocą postaci ludzi i zwierząt, nazywano „mistrzami żywego kamienia”, a ich dzieła „literaturą niepiśmiennych”.

Jednym z ważniejszych zabytków plastyki romańskiej w Europie są odlane z brązu Drzwi Gnieźnieńskie w katedrze. Wykonano je zapewne w Polsce ok. 1170 r. pod wpływem sztuki mozańskiej, ale twórca tego dzieła ciągle pozostaje nieznany. Ich niezwykłość polega nie tylko na wartości artystycznej, ale również na ideowym przekazie. Na każdym ze skrzydeł umieszczono po dziewięć płaskorzeźb ze scenami figuralnymi. Na lewych drzwiach przedstawiono życie św. Wojciecha przed przybyciem do Polski: narodziny i kąpiel niemowlęcia, złożenie chorego dziecka na ołtarzu i ofiarowanie go do stanu kapłańskiego, oddanie Wojciecha do szkoły katedralnej w Magdeburgu, wypędzenie demona z opętanego, widzenie senne Wojciecha, oskarżenie Żydów o sprzedawanie chrześcijan w niewolę, cud z dzbankiem w rzymskim klasztorze na Awentynie. Prawe drzwi (przedstawiają sceny związane z działalnością misyjną: przybycie św. Wojciecha do kraju Prusów, chrzest nawróconego Prusa, kazanie do Prusów, mszę św. odprawianą przez Radzima Gaudentego, męczeńską śmierć Wojciecha, wystawienie zwłok owiniętych w całun, wykupienie zwłok przez Bolesława Chrobrego, sprowadzenie zwłok do Gniezna, złożenie ciała do grobu w katedrze w Gnieźnie.
Darmowe strony www dla każdego